Delegacioni u prit me dt. 29.03.2012 nga Keshilltari i Presidentit te Republikes se Serbise z. Mllagjan Gjorgjeviq ne seline e Presidences. Ne kete takim u diskutua ne lidhje me aspekte te bashkepunimit institucional, perspektiven e marredhenieve shteterore dypaleshe  ne te mire te proceseve integruese ne rajon dhe permiresimit te trajtimit te pakicave kombetare. Nje vemendje e vecante iu kushtua dhe prezantimit te kuadrit ligjor te te dyja vendeve per mbrojtjen e minoriteteve si dhe punes se tanishme qe Komiteti ka bere ne kete drejtim.

Me dt. 30.03.2012 Delegacioni nga Shqiperia u prit nga Ministri per te Drejtat e Njeriut dhe Pakicave, administraten shteterore dhe veteadministrimin lokal  z. Milan Markoviq.  Z. Markoviq prezantoi disa detaje te  funksionimit te kuadrit ligjor per mbrojtjen e te drejtave te njeriut dhe minoriteteve ne Republiken e Serbise, ne vecanti mbi detajet e Ligjit per mbrojtjen e te drejtave dhe lirive te pakicave kombetare, Ligjit per organizimin e funksionimin e Keshillave Kombetare te pakicave kombetare si dhe zbatimin ne praktike te Kartes Rajonale per gjuhet rajonale dhe minoritare. Nje vemendje e vecante iu kushtua trajtimit te pakices kombetare shqiptare ne Serbi, arsimimit ne gjuhen amtare dhe perdorimit te gjuhes shqipe, fondeve te cilat cdo vit akorodohen ne kuader te Grupit Koordinativ per Jugun e Serbise dhe ne rang Republike, masat per integrimin ne jeten publike, legjislacionin zgjedhor etj. Ne takim Ministri shprehu deshiren qe ne nje ardhme te afert te mundesohet arritja e nje marreveshje ndershteterore per mbrojtjen e pakicave kombetare, si nje instrument ne dobi te bashkepunimit rajonal ne fushen e mbrojtjes se minoriteteve.  Perfaqesuesit e Komitetit nga ana e tyre vleresuan si te domosdoshem bashkepunimin institucional midis dy institucioneve ne shkembimin e eksperiencave dhe praktikave me te mira ne interes te pakicave kombetare ne te dy vendet. Ata informuan homologet e tyre se gjate vitit 2012 Komiteti planifikon pergatitjen e draftit te Ligjit specifik per mbrojtjen e minoriteteve si dhe propozimet e nevojshme per neshkrimin e Kartes per gjuhet rajonale dhe minoritare te Keshillit te Europes.

Delegacioni nga Shqiperia u pati takime me Sekretarin e Shtetit ne Ministrine  e Fese dhe Diaspores se Republikes se Serbise, z. Miodrag Jakshiq dhe keshilltari i Ministrit z. Simon Gjuretiq. Ne kete takim u bisedua dhe per gjendjen e pakices kombetare serbo-malazeze ne Shqiperi, per mundesimin ne te ardhmen te futjes ne shkolla te mesimit te gjuhes serbe ne shkollat publike ne zonat ku ka nje numer te konsiderueshem te pjesetareve te kesaj pakice. Nga ana tjeter, u theksua nevoja e ngritjes se nivelit te bashkepunimit nderinstitucional per zgjidhjen e problemeve te pakices serbo-malazeze.
Gjate te njejtes dite, degacioni u prit ne Ministrine e Puneve te Jashtme te Republikes se Serbise nga sekretari i shtetit prane kesaj ministrie z. Ivan Mrkiq. Pasi beri nje rezyme te rezultateve te arritura ne permiresimin e marredhenieve diplomatike me vizitat e zyrtareve nga Republika e Shqiperise, ai theksoi se eshte interes dhe deshira e sinqerte per marredhenie sa me te ngushta me Republiken e Shqiperise ne te gjitha fushat, duke perfshire dhe marredheniet per rregullimin reciprok te ceshtjeve qe kane te bejne me minoritetet respektive. Nga ana e saj, znj. Konstantina Bezhani solli ne vemendje perpjekjet e Komitetit per te ndertuar nje kornize ligjore bashkekohore per mbrojtjen e minoriteteve ne Republiken e Shqiperise, rritjen e perfaqesimit te tyre ne jeten publike, sensibilizimin per nenshkrimin dhe ratifikimin e Kartes se gjuheve rajonale dhe minoritare, dhe lidhur me kete dhe  rendesine e studimit te praktikave me te mira nga vendet e rajonit per minoritetet por edhe nxitjen e marredhenieve kulturore, ekonomike dhe ne fusha te tjera.
Delegacioni pati takim ne Ministrine e Arsimit te Republikes se Serbise me znj. Vesna Fila, ndihmese e Ministrit te Arsimit, me te cilen shkembyen informacione ne lidhje me trajtimin e minoriteteve respektive ne fushen e arsimit ne gjuhen e minoriteteve. Nga ana e saj ajo  rendiditi si arritje te rendesishme hapjen e fakultetit ekonomik ne Bujanovc ne gjuhen shqipe, marrjen dhe pershtatjen e teksteve nga Shqiperia per nxenesit shqiptare ne Serbi por dhe funksionimin   dhe rolin e Keshillit Kombetar te shqiptareve ne hartimin e teksteve apo organizimin e shkollimit ne gjuhen shqipe per nxenesit e minoritetit shqiptar ne Serbi.  Nga ana jone, znj. Bezhani theksoi hapat qe po merren ne permiresimin e legjislacionit per minoritetet ne Shqiperi, propozimet e Komitetit ne kuader te hartimit te draftit te Ligjit per Arsimin Parauniversitar si dhe per nenshkrimin e Kartes per gjuhet rajonale dhe minoritare te Keshillit te Europes me qellim arritjen e standarteve europiane ne kete fushe.
Ne fund delegazioni nga Shqiperia pati nje takim me perfaqesues te Ministrise se Kultures dhe Shoqerise se Informacionit te Republikes se Serbise. Ne kete takim u diskutua ne lidhje me projektet e kultures te minoriteteve qe financohen nga Ministria e Kultures dhe per ruajtjen e trashegimise kulturore nepermjet konkurseve te posacme drejtuar organizatave te minoriteteve apo dhe vete Keshillave Kombetare te Minoriteteve si dhe projektet e organizatave te cilat merren me mbrojtjen e identitetit kulturor te minoritetit serbo-malazez ne Shqiperi te cilat marrin mbeshtetjen e kesaj Ministrie.  Nga ana e Komitetit u permend plani per ngritjen e nje fondi te posacem per financimin e projektit te kultures se minoriteteve , i cili do te jete i perfshire ne draftin e ligjit qe do te pergatitet per mbrojtjen e te drejtave dhe lirive te minoriteteve.

Me dt   24 janar 2010, Komiteti Shteteror per Minoritetet, nen kujdesin e Ministrise se Turizmit, Kultures, Rinise dhe Sporteve dhe Ministrise se Arsimit dhe Shkences, organizoi ne qytetin e Sarandes aktivitetin kulturor “ Dita e Kultures se Minoriteteve”
Ky aktivitet u organizua ne kinoteatrin e qytetit dhe u ndoq nga spektatore dhe artdashes te shumte nga e gjithe  Shqiperia.
Programi i ketij manifestimi kulturor kishte si objektiv shpalosjen e vlerave artistike, kulturore, veshjeve kombetare tradicionale te minoriteteve si dhe kengeve dhe valleve te tyre.

Aktivitetin e hapi Grupi folklorik i nuseve dropullite te Derviçianit, te cilat nen tingujt e muzikes se minoritetit grek interpretuan vallen e tyre tradicionale.
Me pas ne skene u paraqiten perfaqesuesit e grupit kulturor e artistik te minoritetit serbo-malazez “ Obiliq”, organizuar nga Shoqata e ketij minoriteti “ Moraça-Rozafa”  nga Shkodra. Ata interpretuan kenge nga repertori i tyre popullor, poezi si dhe paraqiten  veshjet e tyre popullore.

Grupet e djemve dhe vajzave te Dropullit “ Cola” me veshjet e tyre karakteristike, grupi kengeve dhe valleve te fshatrave  Vrine, Musi dhe Xare nen drejtimin e znj. Athina Pando, si dhe grupi polifonik i komunes Livadhja intepretuan, te shoqeruar nga tingujt e orkestres nga Gjirokastra dhe kengetarit dropullit, vallet dhe veshjet e tyre tradicionale. Ata percollen te publiku nostalgjine dhe bukurine e perlave te muzikes dhe folklorit minoritar si dhe moren gjate gjithe kohes duartrokitje nga publiku.

Gjithashtu grupi polifonik i burrave te Dropullit interpetoi kenge te vjetra nga fondi i kengeve burrerore te ketij minoriteti.
Grupi i vajzave dhe djemve te minoritetit maqedonas nga zona e Prespes (Korçe), me veshjet e tyre karakteristike, interpretoi  valle dhe kenge  nga kjo  zone.Ata interpretuan bukur dhe recituan disa poezi ne gjuhen maqedonase. Me pas erdhi ne skene grupi i femijeve rom me vallen e tyre tradicionale.
Edhe minoriteti vlleh/arumun i drejtuar nga z. Kristo Goçi shpalosi vlerat e tij tradicionale nepermjet veshjeve kengeve dhe poezise te poeteve te shquar vllah.
Realizimi i pervitshem i ketij aktiviteti me nje pjesemarrje te gjere eshte nje nga objektivat e Komitetit Shteteror per Minoritetet ne Planin Kombetar per Zbatimin e Marreveshjes se Stabilizim Associmit me BE si instrument per nxitjen e ruajtjen te vlerave kulturore te minoriteteve ne Shqiperi.

Fjalimi Kryetares: Konstandina BEZHANI

Fletpalosje: 

Kryetari i grupit Parlamentar te miqesise Shqiperi-Greqi Z. Jorgo Trifonidhi. Me ftese te homologut te tij z. Aurel Bylykbashi, deputet i Partise Demokratike dhe Kryetares se Komitetit Shteteror te Minoriteteve, znj.Konstantina Bezhani, erdhi ne Shqiperi, ku beri disa takime politike te rendesishme me krere te politikes Shqiptare. Takimi i pare u krye me Kryetaren e Parlamentit Shqiptar zj. Jozifina Topalli, me pas takimet vazhduan me Kryeministrin e Shqiperise z. Sali Berisha dhe Ministrin e Puneve te Jashteme z. Lulezim Basha.

Z. Trifonidhi u ndal dhe ne qytetin e Elbasanit ku zhvilloi takime me Prefektin, Kryetarin e Keshillit Bashkiak, me perfaqesues te bisnesit si dhe me perfaqesues te dhomes se tregtise se ketij qyteti. I shoqeruar nga znj. Konstantina Bezhani dhe Kryeministri z. Sali Berisha, deputeti grek z. Jorgo trifonidhi mori pjese ne festimin e 18 vjetorit te krijimit te PBDNJ. Ne perfundim te vizites se tij ai pershkroi gjithe zonat ku jeton minoriteti grek dhe pati takime me minoritare te ndryshem atje.

Gjatë vizitës së saj në Tiranë, Ministrja e Jashtme, znj. Bakojani, u prit në takime të veçanta nga Presidenti i Republikës, z.Bamir Topi, Kryeministri z.Sali Berisha, dhe Kryetarja e Kuvendit znj.Jozefina Topalli.

Pjese e bisedimeve ne tryezen e rrumbullaket ne Keshillin e Ministrave ishte dhe Kryetarja e Komitetit Shteteror te Minoriteteve Zonja Konstantina Bezhani.

Gjatë takimit, biseduan mbi perspektivën e anëtarësimit të Shqipërisë në NATO në Samitin e Bukureshtit, mbi procesin e integrimit në BE, rreth zhvillimeve në rajonin tonë e në veçanti ato në Kosovë, si dhe mbi ecurinë e bashkëpunimit dypalësh.

Ministrja Bakojani nga ana e saj, duke theksuar se Shqipëria ka bërë progres të rëndësishëm në drejtim të ecurisë së saj euro-atlantike, shtoi se qeveria greke do të vazhdojë të mbështesë sinqerisht Shqipërinë për marrjen e ftesës së merituar për anëtarësim në NATO. Në kontekstin e integrimit, znj. Bakojani theksoi gjithashtu se së shpjeti do të përcillet MSA-ja për ratifkim në parlamentit grek, si shprehje e vullnetit politik të Greqisë.

Me ftese te Ministres se Jashtme te Republikes se Greqise Znj. Dora Bakojanis, Kryetaria e Komitetit Shteteror te Minoriteteve Znj. Kostantina Bezhani zhvilloi diten e djeshme nje takim pune ne ambjentet e Ministrise se Jashtme ne Athine.

Ky eshte takimi i dyte zyrtar qe zhvillohet brenda gjashte muajve midis Bakojianit dhe Bezhanit. Takimi i mesdites se djeshme u zhvillua ne nje atmosfere shume miqesore ku u fol kryesisht per problemet e minoriteteve, si dhe per minoritetin etnik grek ne vecanti, si ura lidhese dhe bashkepunimi midis dy vendeve fqinje.

Zonja Bezhani e informoi  gjeresisht Ministren e Puneve te Jashtme te Greqise per punen qe ka zhvilluar Komiteti Shteteror i Minoritetetve  per plotesimin sa me te mire te kerkesave dhe problemeve te minoriteteve ne pergjithesi si dhe te minoritetit grek ne vecanti, per te drejtat  e tyre ne te gjitha fushat e jetes dhe per pjesemarrjen e tyre aktive ne jeten politike, shoqerore e kulturore etj.

Gjitashtu ne këtë takim u shtruan mardhenjet me qeverine shqiptare, perpjekjet qe qeveria greke ben per te ndihmuar Shqiperine ne procesin e stabilizim asocimit dhe NATO si dhe kontributin e madh që japin në Shqipëri kompanitë hellene dhe bankat në ekonominë shqiptare.
Po ashtu u fol edhe për emigrantët shqiptarë në Greqi, për të cilën ish krye bashkiakja e Athinës ka qëndruar shpesh afër problemeve të komunitetit emigrant shqiptar dhe familjeve që jetojnë në Greqi.

Këshilli Evropës në bashkëpunim me Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe Komitetin e Shteteror për Minoritetet, organizoi në Hotel Sheraton më 7 dhjetor në orën 9.00 një seminar mbi Kartën Evropiane për gjuhët Minoritare dhe Rajonale.

Seminari ofron informacion për autoritetet kompetente si dhe për folësit e gjuhëve minoritare dhe rajonale, mbi Kartën, interesat, objektivat, parimet e saj si dhe implikimet e neneve të saj. Qëllimi i këtij aktiviteti është të shikojë eksperiencën që Shtetet Palë kanë fituar në vite, të përpiqet të identifikojë praktikat e mira të këtyre shteteve që janë në proçesin e nënshkrimit dhe ratifikimit të traktatit dhe të përcaktojë sesi shtetet mund të vendosin dhe të mbajnë bashkëpunim të frytshëm me aktorët kryesorë të ndryshëm në proçesin e implementimit të vendosur nga Karta.

Karta Evropiane për Gjuhët Minoritare dhe Rajonale është instrumenti i vetëm ndërkombtar qëllimi vetëm i së cilës është të mbrojë gjuhët. Gjuhët minoritare dhe rajonale kanë nevojë të qartë për vëmendje të veçantë dhe Karta siguron një strukturë për të aritur këtë nevojë. Në Rezolutën 1538(2007) mbi respektimin e detyrimeve dhe angazhimeve të Shqipërisë, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës përsëriti kërkesën e saj tek autoritetet Shqiptare për të firmosur dhe ratifikuar Kartën Evropiane të Gjuhëve Minoritare (ETS No 148) sa më shpejt të jetë e mundur.

Shqip (PDF)

Komiteti Shteteror i Minoriteteve si organ qendror ne varesi te Kryeministrit te Republikes se Shqiperise, propozoi masat e meposhtme te cilat, si pjese e korpusit te Planit Kombetar per Zbatimin e MSA-se, u miratuan nga Keshillit te Ministrave:

Iniciativat ligjore afatshkurtra (2007 – 2008)

1. Miratim i VKM –se per disa Ndryshime ne VKM nr 127, dt 11.03.2004 “ Per Krijimin e Komitetit Shteteror per Minoritetet. Me kete VKM do te rriten kompetencat e Komitetit ne lidhje me problematika e minoriteteve, sidomos ne lidhje me poropozimin e akteve ligjore dhe nenligjore ne kete fushe, zbatimin e programit qeveritar per minoritetet, analizimin, raportimin, shkembimin e informacioneve monitorimin e institucioneve te tjera, dhenie asstence profesionale, marredheniet me institucionet homologe dhe pergatitja e inancimit te programeve qeveritare per minoritetet.
2. Miratim i Vendimit “ Per krijimin e Fondit te Posacem per mbeshtetjen financiare te projekteve te zhvillimit te identitetit kombetar dhe kulturor te pakicave kombetare” me objekt financimin e projekteve për ruajtjen dhe zhvillimin e kulturës për ruajtjen e identitetit kombëtar të minoriteteve, financimin e mjeteve të informimit në gjuhën e minoriteteve, marrjen e masave të nevojshme për përmirësimin e klimës së përfaqësimit në media të minoriteteve, ndihmesën financiarisht për organizimin në shkallë kombëtare të “Ditës së minoriteteve”.
3.Propozim per Urdherin e Kryeministrit “ Per krijimin e degeve territoriale brenda Komitetit Shteteror te Minoriteteve”. Me kete do te mundesohet hapja e zyrave rajonale ne varesi te Komitetit per Minoritetet ne zonat kryesore ku jetojne minoritetet per nje komunikim sa me efektiv me pakicat kombetare.
4. Propozim per Nenshkrimin e Konventes Europiane “ Per gjuhet rajonale dhe minoritare”
5. Amendimi I Ligjit ” Per Radion dhe Televizionin Publik e Privat” duke percaktuar kohen, vendin dhe llojet e transmetimit te programeve per minoritetet dhe perfaqesimin e minoriteteve ne Keshillin Drejtues te RTSH

Prioritetet afatmesme (2009-2010)

Iniciativat ligjore afatmesme (2009-2010)

1. Propozimi dhe miratimi i Ligjit specifik “ Per mbrojtjen e te drejtave dhe lirive te pakicave kombetare ne Republiken e Shqiperise”. Me këtë ligj do të rregullohej përkufizimi i pakicës kombëtare, pjesëmarrja e pakicave në administratën publike lokale në zonat ku banojnë tradicionalisht, pjesëmarrja në administratën qendrore, përfaqësimi direkt në parlamentin shqiptar, media e shkruar dhe vizive, shkollimi ne gjuhen amtare, perdorimi i gjuhes se minoriteteve etj

2. Miratimi i Ligjit “ Për Mësimin dhe Edukimin në Alfabetin dhe Gjuhët e Pakicave Kombëtare në Republikën e Shqipërisë”. Ky ligj duhet të respektojë standartet europiane në fushën e mbrojtjes, ruajtjes, kultivimit dhe mësimit të gjuhëve rajonale dhe të pakicave kombëtare në frymën e Kartes Europiane për Gjuhët Rajonale dhe të Pakicave.

Prioritetet afatgjata (2011-2012)

Iniciativat ligjore afatgjata (2011-2012)

1. Hartimi dhe miratimi i Ligjit “ Per rregjistrimin zyrtar te popullsise dhe banesave ne Republiken e Shqiperise ku do te perfshihet vetedeklarimi I perkatesise etnike dhe gjuhesore te shtetasve.

2. Hartimi dhe Miratimi i Ligjit “Për Përdorimin e Alfabetit dhe Gjuhës së Pakicave Kombëtare në Republikën e Shqipërisë”. Projektligji do të hartohet në bashkëpunim me shoqatat dhe organizatat e minoriteteve në bazë të principeve dhe në frymën e Ligjit “Per mbrojtjen e te drejtave dhe lirive te pakicave kombetare ne Republiken e Shqiperise” si dhe Kartës Europiane për Gjuhët Rajonale dhe të Pakicave . Ky ligj do të rregullonte problematikën e ruajtjes, përdorimit dhe vendosjes së emërtimeve dhe toponimeve të fshatrave dhe qyteteve ku jetojne pakicat kombëtare, vendosjen e tabelave në gjuhët e minoriteteve, përdorimin e simboleve, gjuhës dhe alfabetit në lidhje me autoritetet administrative dhe në procedurat administrative, gjyqesore etj.

Aktivitetet zbatuese afatshkurtra (2007 -2012)

Organizimi i Konferencave te Pervitshme Kombetare per pjesemarrjen e minoriteteve ne jeten publike, arsimimin ne gjuhen e minoriteteve, , per ruajtjen dhe kultivimin e kultures se minoriteteve, per nxitjen e pjesemarrjes se minoriteteve ne median elektronike dhe te shkruar etj.

Organizimi i Takimit te Pervitshem Folklorik dhe Diteve te Kultures se Minoriteteve

Takime Nderkombetare me institucionet homologe te rajonit per minoritetet ne lidhje me Praktikat e zbatimit te normave nderkombetare ne fushen e minoriteteve, legjislacionin per minoritetet ne rajonin e Ballkanit, politikat rajonale dhe integrimin euroatlantik.

Fuqizimi i kapaciteteve administrative te Komitetit me specialiste dhe juriste te fushes perkatese

Pergatitja e infrastruktures teknike dhe ligjore, IT, trajnime, fonde te caktuara etj.

Tryeze e rrumbullaket per instrumentet e parashikuara

Krijimi i grupit nderministror per hartimin e projektligjeve

Konsultime me organizatat minoritare, grupet e interesit dhe shoqerine civile

Komitet  përfaqësohen  pesë  minoritete  etnike  e  etnokulturore ndër të cilët minoriteti  etnokulturor  Vllah-Arëmën. Vllehët  janë  popullsi  nga  më paqedashëset  dhe  kozmopolitet e  Shqipërisë.
Vllehët  ruajnë  ndjenja të  vecanta  në  marrdhëniet me vllehët e tjerë  të  Ballkanit. Këto  cilësi respektohen  nga  shtetet  përkatëse   si  Greqia, Rumania, FIROM   dhe   Bullgaria.
Ata  njohin  dhe  respektojnë  origjinën  e tyre   autoktone  nga  trevat e Pindit  të   Epirit, Thesalisë   të  Maqedonise dhe të Shqiperisë së Jugut.
Vllehët e Shqipërisë  konsiderojnë  shumë  të  rëndësishme  marrdhëniet  me  vllehët  e  Ballkanit e veçanërisht me ata të Greqisë  të  cilët  janë  më  të shumtë në  numur.
Konstatohet  abandonimi  në masë i Gjuhës  Vllahe.
Shteti  ka  njohur de facto vllehët në  kuadrin e statusit  të  minoritetit  etnokulturor por ndihma ndaj tij duhet  të  jetë  më  e dukshme.
Pas  ndryshimeve  të  mëdha  demokratike  të  shoqërisë  shqiptare  dhe  me rritjen  e nivelit  ekonomik të  vendit, ka  filluar  kthimi i një  pjese  të  konsiderueshme të   tyre  për  rindërtimin e shtëpisë e të  jetës ne atdhe.
Vllehët  kanë  tendencën e vetëorganizimit  me  mjetet  dhe  forcat e tyre  në  shoqata të ndryshme kulturore.
Në  Shqipëri pas vitit 1990,  janë  krijuar  shumë  shoqata  kulturore  të  cilat  japin  kontributin e tyre  për  ruajtjen  e gjuhës  dhe  traditave  të  komunitetit  vllah. Një  nga  këto  është  edhe  organizata  jo  fitimprurese  dhe jo  politike “Consiliul a Armãnjloru” (Këshilli  i Arëmënëve - Vlleheve), me pjesëmarrje  të  shoqatave  të  vllehëve  të  Shqipërisë  dhe  jashtë  saj  me  qendër  në  Voskopojë  e  miratuar  në  Gjykatën  e shkallës  së  parë të Tiranës në  Korrik  te v.2008.

Ç’mund  të  bëhet ?!
Me  mirëkuptimin  e  Qeverisë,  sipas  ligjit  ekzistues,  atje ku  vllehët  plotësojnë  numrin  35  të  fëmijve, mund  të  hapet  mësimi  në  Gjuhën   Vllahe.  Realizimi  i këtij  objektivi  kërkon  ndërgjegjsimin  e vllehëve (armënëve),  për  mundësinë   reale  që  ekziston   sot në  Shqipëri   për këtë  problem.
Në  kuadrin e implementimit  të  dokumentit  ndërkombëtar   “Konventa  Kuadër  për Minoritetet  Kombëtare”, sipas  Planit   Kombëtar  të  Zbatimit  të  Marrëveshjes  së  Stabilizim-Asociimit të Shqipërisë  me  Komunitetin  Europian,  vllehët (arëmënët)  kanë  aksesin e tyre  te  përfitimit  nga  zbatimi  i  ketij  dokumenti.
Të  hapet   katedra  e Gjuhës  Vllahe, në  Universitetin  Shtetëror  të   Tiranës.
Televizioni   Shtetëror  i  Tiranës  të emetojë në  një program special  javor  aktivitete  në gjuhën Vllahe ashtu  si realisht  bëhet  prej  disa  vitesh  ë  FIROM  dhe  Rumani.
Te  realizohet  nje  ligj për  minoritetet  në mështetje  jo vetëm të  ekzistences fizike të tyre por edhe të prosperitetit  shoqëror  e  kulturor  të  tyre.
Të  bëhet  e  mundur  që  Qeveria  Shqiptare të  mbështesë  financiarisht  projekte për  gjallërimin  e jetës  kulturore  të  minoriteteve, midis të  cilëve  edhe të  Minoritetit   Etnokulturor   Arëmëno - Vllah.
Të  shikohet  mundësia  e   mbështetjes  financiare  nga  Brukseli  të  projekteve tona  kulturore.
Të  realizohet  Kongresi   i  parë i drejtëshkrimit  të  Gjuhës  Vllahe.  Etj….

Perfaqsuesi i Minoritetit Etnokulturor të Arëmënëve ose Vllehëve të Shqipërisë pranë Komitetit Shtetëror të Minoriteteve

Minoriteti serb dhe malazez gjate viteve te rregjimit monist ka qene objekt padrejtesish nga ana e strukturave shteterore totalitare te asokohe, masat institucionale repressive te te cilave cuan ne diskriminimin dhe perpjekjet per asimilimin e minoritetit. Kjo politike ne fillimet e saj perkon me prishjen e marredhenieve me Jugosllavine ne vitin 1948. Ketij minoriteti ne vazhdimesi iu mohuan te drejtat me elementare njerezore si : e drejta e kombesise, e drejta e mbajtjes dhe emrave dhe mbiemrave te origjines, e drejta e shkollimit, e drejta e informimit, e mbajtjes se kontakteve me shtetin meme, e drejta e besimit etj.

Shtrirja gjeografike e minoritetit serbo-malazez

Historia e egzistences se minoritetit etnik Serbo- Malazez ne dokumentat zyrtare daton nga viti 1416 dhe ne vazhdim. Ky minoritet jeton ne i perqendruar ne qytetin e Shkodres dhe te Koplikut, ne komunen Gruemire-Vrake me fshatrat Kamice, Omaraj, Gril, Boric i Madh, Boric i Vogel, Shtoj i Vjeter, Shtoj i Ri, Dobrac, Golem, Mushan, Bushat etj. Gjithashtu ai ka perqendrime edhe ne rrethet Lezhe, Durres, Tirane, Elbasan, Librazhd, Fier, Korce, Berat etj.
Gjate historise se tij se egzistences se tijne keto troje ka beshkejetuar me pjesen tjeter te popullsise me nje fryme per tu admiruar vellazerimi, paqeje, dhe mirekuptimi fetar dhe etnik duke u bere shembull per te gjithe rajonin e Ballkanit. Ka ruajtur, kulturen traditat, zakonet, dhe gjuhen amtare.

Historiku

Nderprerja e vazhdimesise shteterore, emigrimi i popujve greke, slave dhe shqiptare dhe i popujve te tjere, islamizimi dhe me vone ( ne nje numer me te vogel) dhe katolizimi i popullsise ortodokse, shperngulja me force nga vatrat historike, perzierja etnike dhe fetare, roberia shumeshekullore, lufterat clirimtare popullore dhe clirimi i shkallezuar nga thundra e huaj i disa popujve te Ballkanit dhe krijimi i shteteve te tyre te pavarura gjate shekullit te XIX dhe fillimit te shekullit te XX- hodhen rrenje te forta dhe paten nje ndikim shume te madh ne marredheniet e sotme ndershteterore ne rajonin e Ballkanit, vecanerisht ne lidhje me pakicat kombetare. Studimi shkencor i se kaluares se popujve dhe shteteve te Ballkanit verteton faktin qe lidhjet e tyre te ndersjellta dhe kultura e tyre jane shume te aferta dhe te lidhura ngushte. Me gjithe ndryshimet dhe vecantite, vecorite e perbashketa dhe ngjashmerite, pakicat kombetare jane ato qe kane sherbyer si ura miqesie dhe shembull i fqinjesise se mire.

Me gjithe shkaterrimin dhe humbjen, lenien mbas dore te fakteve dhe dokumenteve, te dhenave materiale, kane mbetur gjutme te thella histrorike mbi jeten e popullsise slave dhe kultures se saj ne territorin e Shqiperise se sotme. Shume burime dhe monumente historike te kultures jane shkaterruar por shume burime historike, linguistike, toponomastike dhe etnografike na tregojne shume per popullsine slave ne territorin e Shqiperise.

Kur flitet per popullsine slave ne Shqiperi gjate shekullit te XIX, kemi e bejme me ndarje prej tre kategorish . Kategorine e pare e perben ajo popullsi qe ka patur shtetesi turke, pavaresisht perkatesise fetare. Kjo popullsi ka qene e perqendruar ne Shqiperine e Veriut. Qendrat me te njohura kane qene Shkodra, Vraka dhe Shtoji.

Kategorine e dyte te popullsise sllave ne Shqiperi e perben popullsia e cila gjate shekullit te XIX shperngul ne Shqiperi, shumica per arsye ekonomike. Sipas te dhenave qe egzistojne nga ajo periudhe Mali i Zi dhe Serbia emigruan me qindra banore. Me gjysmen e shekullit te XIX vetem ne Vrake kishte rreth 150 familje nga Vranina dhe rrethinat te cilat me lejen e pashes se Shkodres punonin token e rrethinave te Shkodres. Disa nga ato familje merreshin edhe me tregti. Sipas te dhenave nga viti 1903 ne Shkoder dhe rrethina ka patur rreth 500 familje serbe.

Kategorine e trete te popullsise me origjine sllave ne Shqiperi e perfaqesojne myslimanet te ardhur nga Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina. Ata u zhvendosen me etapa. Kryesisht dallojme dy etapa. E para nga gjysma e shekullit te XIX deri ne fillimin e luftes nacional clirimtare te Malit te Zi nga Turqia ( 1876-1878) ndersa e dyta mbas asaj lufte nga qytetet Nikshiq, Kolashin, Podgorica, Tivar dhe Ulqin.

Ne periudhen nga viti 1877 deri ne vitin 1882 ne Shqiperi u shperngulen nga viset e Malit te Zi qindra familje myslimane. Vetem nga Nikshiqi dhe rrethinat e tij u shperngulen atehere 283 familje myslimane. Emigrime pati dhe nga Spuzha, Podgorica, Tivari dhe Ulqini. Keto familje u vendosen neper vendet te ndryshme te Shqiperise por me shume ne Shkoder dhe ne Shtoji, ne rajonin e Shkodres ne afersi te Vrakes dhe ne Shtoj

Pas Kongresit te Berlinit ne vitin 1878 ne Shkoder u hap konsullatat e Serbe dhe Malazeze. Keto konsullata paten rolin e e ndermjetesit ne zgjidhjen e problemeve te ndryshme midis pushtetit turk dhe nenshtetasve te Serbise dhe Malit te Zi, si dhe te banoreve sllave ne Shqiperi te cilet kane patur shtetesi turke.

ARSIMI

Per arsimimin dhe edukimin e popullsise sllave ne Shkoder dhe rrethina i nje rendesie te madhe ishte dhe hapja e shkolles fillore “ Sveti Sava” ne fillim te shekullit te XIX. Ajo shkolle u administrua dhe financua nga bashkesite mesimore-kishtare dhe Rusia deri ne vitin 1893, pas kesaj klasat e djemve financoheshin nga Mali i Zi dhe ato te vajzave nga Rusia . Deri ne vitin 1896 shkolla funksiononte neper shtepite private ose ndertesat kishtare, ndersa gjate vitit 1896 u mori ne dispozicion nje ndertese te re te veten. Ne fillim te shekullit te XX ne Vrake u hap shkolla fillore. Ndertesen e ngriten banoret e Vrakes me kontributin e tyre personal dhe financiar. Mesimi mbahej e gjuhen serbe. Mesuesit ishin shtetas serbe dhe malazeze por kishte edhe mesues me shtetesi turke. Nga fillimi i shekullit XX ne shkolla mesimi zhvillohej sipas programit mesimor te Malit te Zi. Pas luftrave ballkanike ne Shkoder dhe Vrake rifilloi puna e shkollave fillore serbe. U inicua dhe hapja e shkollave fillore ne fshatrat Kamenice dhe Darragjat, te banuara nga popullsi serbe, por hapjen e tyre e pengoi filllmi i Luftes se Pare Boterore.

Shkollat fillore jugosllave ne Shkoder dhe Vrake rifilluan punen e vitin 1923/24. Ato zyrtarisht evidentoheshin si shkolla private dhe financoheshin nga qeveria jugosllave nen mbikqyrjen e konsullit jugosllav ne Shkoder. Mesimi zhvillohej ne gjuhen serbo-kroate dhe sipas programit qe ishte ne fuqi dhe per shkollat fillore ne Jugosllavi. Numri i nxenesve ishte i ndryshem. Ne shkollen fillore “ Sveti Sava” ne Shkoder mesonin 72 nxenes,nder to 34 nxenese. Ne Shkoder egzistonin edhe dy shkolla te tjera. Funksiononte edhe shkolla e Punes net e cilen ndiqnin mesimin 10-18 vete. Numri i nxenesve ne shkolen fillore ne Vrake levizte nga 60 deri 70 nxenes.

Sipas dokumenteve ne vitin 1930/31, shkolla fillore “ Sveti Sava” ne Shkoder kishte 4 klasa. Ne klasene pare u rregjistruan 8 nxenes dhe 6 nxenese, ne klasen e dyte 8 nxenes dhe 13 nxenese, ne te treten 9 nxenes dhe 6 nxenese, ne klasen e katert 4 nxenes dhe 5 nxenese ,gjithsej 59 nxenes. Gjithashtu krahas shkolles funksionote dhe kopeshti me 2 klasa, me te vegjelit me 10 vajza dhe 6 djem, dhe pak me te rriturit me 6 vajza dhe 8 djem, gjithsej 30-femije. Krahas ketyre funkskiononte dhe shkolla e punes ku vajzat mesoheshin rreth puneve shtepiake dhe punen me dore te cilen e ndiqnin rreth 11 nxenese. Pra ne Shkoder qene perfshire ne forma te ndryshme te edukimit dhe mesimit rreth 99 femije. Vihet re nje perfaqesim e i madh ne perqindje i vajzave ne procesin e shkollimit qe tregon per shkallen e larte te emancipimit e cila ishte ne koherence me traditen e mesimdhenies te kesaj shkolle. Me femijet punonin ne Shkoder shtate(7) mesues. Klase e pare te shkolles fillore e drejtonte mesuesi Vuko Stojkoviq, pastaj mesuesit Dushan Vuciniq, Milica Stojkoviq etj. Kopshtin e drejtonin Desanka Gjorgjeviq dhe Evdoksija Kadiq. Shkolles e punes e drejtonte Angjelia Andriq.
Ne te njejten kohe ne Vrake funksiononte shkolla fillore me kater klasa. Ne qershor 1931 ne klasen e pare ndodheshin 21 nxenes( 17 djem dhe 4 vajza), ne klasen e dyte kishte 18 nxenes ( 15 djem dhe 3 vajza), ne klasen e trete 12 ( 11 djem dhe 1 vajze) dhe e klasen e katert kishte 11 nxenes ( 9 djem dhe 2 vajza) .
Gjithsej ne shkollat ne Shkoder dhe Vrake ndiqnin mesimin ne gjuhen serbo-kroate 161 femije.
Vitin shkollor 1931/32 ne shkollen fillore ne Shkoder kishte kater klasa me 56 nxenes, 10 ne shkollen e punes, ndersa per kopshtin mungojne te dhenat, pervec faktit qe vazhdonin te funksiononin 2 grupe.
Ne ndryshim nga shkolla e Shkodres, numri i nxenesve ne Vrake u rrit me 7 nxenes sepse ne shkolle ne kete vit u rregjistruan gjithsej 69 nxenes qe do te thote qe per kete vit shkollor ne shkollat e Vrakes dhe Shkodres ishin rregjistruar 135 nxenes.

Ne prill te vitit 1933 qeveria shqiptare mbylli te gjitha shkollat private fillore ne Shqiperi. Kjo goditi dhe shkollat fillore jugosllave , italiane dhe greke si dhe te gjitha shkollat profesionale private. Shkolla private jugosllave ne Vrake u transformua ne shkolle shteterore shqiptare. Mbyllja e shkollave private dhe profesionale shkaktoi reagimin e qeverive italiane dhe greke . Si rezultat Greqia arriti ti hapte perseri me kusht qe edhe ne Greqi te hapeshin shkollat ne shqip. Shkollat jugosllave ne Shkoder dhe Vrake u mbylllen perfundimisht dhe mesimi ne vazhdim u zhvillua ne shqip me dhenien e mesimit te mesimit te gjuhes serbo-kroate 2 ore ne jave .

Qe nga viti 1934 nuk egziston asnje forme e arsimimit ne gjuhen amtare per pjesetaret e pakices serbo-malazeze ne Republiken e Shqiperise.

Probleme per zgjidhje

Perballe shtetit shqiptar qendron sfida per permiresimin, respektimin dhe mundesimin e te drejtave dhe lirive te njeriut dhe minoriteteve, te parashikuara ne instrumentet nderkombetare qe Shqiperia ka nenshkruar dhe ratifikuar nder te cilet me e rendesishmja eshte Konventa Kuader e KE “ Per mbrojtjen e Minoriteteve”. Kjo perben dhe nje nga kushtet themelore per nenshkrimin e Marreveshjes se Stabilizim Asocimit dhe aderimin ne Bashkimin Europian.
Konventa Kuader proklamon te drejten e personave qe u perkasin minoriteteve te mesoje gjuhen e pakices neper shkollat publike. Eksperienca pozitive legjislative e shteteve te rajonit, te cilat kane per synim integrimin ne strukturat euro-atlantike, tregon se keto shtete kane krijuar lehtesira te medha per hapjen e shkollave per femijet minoritare dhe subvencionimin e tyre. Keshtu ne Aktin Kushtetues mbi te Drejtat e Pakicave ne Republiken e Kroacise, ne nenin 11, paragrafi 3, thuhet.”Institucionet shkollore me mesimdhenie ne gjuhen e folur dhe te shkruar te minoriteteve mund te themelohen edhe me nje numer te vogel nxenesish “. Ne Shqiperi egziston nje rast unik ku nje pakice kombetare si minoriteti serbo-malazez, qe nga viti 1934 e ne vazhdim nuk ka asnje shkolle ne gjuhen e tij amtare. Per kete duhet te merren masat e nevojshme me qellim koordinimin ndermjet institucioneve shteterore, identifikimin e mundesive dhe menyrave te arsimimit te nxenesve, me qellim shkollimin e nxenesve te minoritetit. Nga ana e KSHM eshte propozuar hartimi i projektligjit “ Per Arsimin Parauniversitar te Minoriteteve” ku te percaktoheshin sakte kushtet dhe kriteret e hapjes se shkollave te minoriteteve si dhe lehtesimi i procedurave per ndjekjen se mesimit te gjuhes, historise dhe kultures se minoritetit serbo-malazez. Ne kete aspekt eshte shume e rendesishme nenshkrimi nga ana e shtetit shqiptar i Konventes Europiane per Gjuhet Rajonale dhe te Pakicave me te cilet do te finalizohej procesi i perafrimit te legjislacionit me ate evropian ne fushen e minoriteteve si nje nga kushtet baze per zbatimin e marreveshjes se Stabilizim Associmi me Bashkimin Europian.
Per sa i perket identitetit te personave qe i perkasin minoritetit serbo-malazez, nga rregjimi komunist atyre iu eshte hequr e drejta e egzistences se kombesise se tyre neper zyrat e gjendjeve civile si dhe emrat dhe mbiemrat e tyre tradicionale. Nga ana tjeter, legjislacioni shqiptar ne fuqi ne te gjitha rastet sanksionon qe ndryshimi i kombesise behet vetem me ane te vednimeve te gjyqesorit duke krijuar precedentin e nje konflikti ligjor mes nje akti ligjor vendas dhe Konventes Kuader “ Per mbrojtjen e minoriteteve” te nenshkruar dhe ratifikuar nga shteti shqiptar, konkretisht nenit 3 te saj ku ne menyre eksplicite thuhet “ ..Cdo person qe i perket nje pakice kombetare ka te drejte te zgjedhe lirisht nese deshiron qe te trajtohet apo jo si i tille”. Per sa i perket problemit te rikthimit te emrave dhe mbiemrave te vjeter tradicionale, personat qe kane qene te detyruar nga autoritetet e pushtetit monist te heqin dore nga emrat dhe mbiemrat e parardhesve te tyre dhe ti ndryshojne me emra shqiptare kunder deshires se tyre, se fundmi u eshte dhene e drejta qe ne zyrat e gjendjes civile me ane te nje procedure te thjeshte te bejne kerkesen per ndryshimin e tyre.
Nje hap shume i rendesishem ne rrugen e plotesimit te standarteve per procesin e integrimit europian do te jete, hartimi dhe miratimi i ligjit specifik dhe i akteve te tjera nenligjore te nevojshme per zbatimin e tij sa me efektiv. Me kete ligj do e percaktoheshin qarte definicióni se kush mund te quhet minoritet, arsimimi, pjesemarrja ne pushtetin qendror dhe local, perdorimi i gjuhes se minoritetit, simbolet dhe festat e tij. Ligje te tilla kane Serbia e Mali i Zi, Kroacia, Hungaria, Rumania etj. Gjithashtu nga instrumentet me efektive per garantimin e mbrojtjes se te drejtave te minoriteteve kombetare midis vendeve fqinje Serbi-Mali i Zi dhe Shqiperise eshte edhe neshkrimi dhe zbatimi i Marreveshjeve ndershteterore bilaterale per mbrojtjen e minoriteteve kombetare. Konventa Kuader rekomandon fuqimisht perdorimin e ketij instrumenti ne si mjet per qetesimin e tensioneve etnike dhe zhvillimit te marredhenieve te fqinjesise se mire duke afirmuar si ure miqesie minoritetet dhe respektimin e te drejtave te tyre.
Zbatimi i parimeve te barazise dhe mosdiskriminimit kerkon qe autoritetet te sigurojne pjese proporcionale te financimit te aktiviteteve ne fushat socilale, kulturore, ekonomike etj. Sipas konventes Kuader per mbrojtjen e minoriteteve kombetare “ …shteti eshte i detyruar te promovoje barazi te plote dhe efektive mes personave qe u perkasin pakicave dhe shumices se popullsise e te gjitha fushat e jetes.” Per kete eshte propozuar krijimi i nje Fondi te vecante per financimin e projekteve dhe aktiviteteve te minoriteteve ne fushat e siperpermendura.
Aktualisht ne Shqiperi nuk egziston asnje forme e transmetimit audio televiziv ne gjuhen serbe per minoritetin serbo-malazez. Ne nenin 9 paragrafi 4 i Konventes Kuader thuhet qe “..Palet duhet te marrin masa adekuate qe te mundesojne afrimin e mediave per personat qe u perkasin apkicave kombetare. Pakicat qe perbehen nga nje numer i madh personash duhet te kete kohe proporcionale te emetimit ne radion dhe televizionin shteteror , duke patur parasysh dhe strukturen numerike te pakices se caktuar gjate ndarjes se kohes se emetimit. Nga ana tjeter forca dhe koncentrimi numerik i popullates nuk jane kriter i vetem per ndarjen e kohes se emetimit. Per minoritetin serbo-malazez duhet te percaktohet koha minimale dhe instrumentat pa te cilat kjo pakice nuk mund te paraqitet ne media. Gjithashtu kualiteti i kohes per emetim kekon kushte te arsyeshme dhe jo diskriminuese. Programet duhet te emetohen ne pjeset e duhura te dites . Kufizimet ne baze te marreveshjeve nderkombetare mund te lindin vetem per shkaqe te sigurise kombetare dhe per respektimin e te drejtave dhe reputacionit te te tjereve. Mekanizmat qe duhen perdorur te pasqyrojne interesat dhe deshirat e pjesetareve minoritetit. Gjithashtu, transmetimi i mediave nga vendet si Mali i Zi dhe Serbia nuk duhet te merret si shkas per mostransmetimin e programeve ne gjuhen serbe dhe programeve per minoritetin.

PJESEMARRJA NE JETEN PUBLIKE

Egziston nje vakum ne te dhenat per pjesemarrjen e pakices serbo-malazeze ne jeten publike te Shqiperise. Ne mungese te rregjistrimit te sakte te popullsise minoritare ne baze te vetedeklarimit mbi perkatesine etnike e ben te pamundur evidentimin e zbatimit te te drejtave qe u perkasin pjesetareve te minoritetit, sidomos ne lidhje me administraten publike dhe ne pergjithesi zbatimin e Konventes Kuader. Konventa per Mbrojtjen e Minoriteteve obligon shtetet pale te krijojne kushtet e nevojshme per pjesemarrje efektive te personave qe u takojne pakicave kombetare ne jeten kulturore, sociale dhe ekonomike dhe ne ceshtjet publike qe kane te bejne me to . Keshtu permbajtja e administrates publike duhet te pasqyroje permbajtjen e popullates se ciles ajo i sherben . Gjithashtu neni 10/2 i Konventes Kuader thekson se shtetet pale duhet te mundesojne perdorimin e gjuheve te pakicave ne komunikim me autoritetet administrative. Gjuha e pakices serbo-malazeze ne kete rast do te perfaqesonte nje mjet te fuqishem ne jeten politike lokale. Nje perfaqesim etnik i kesaj pakice ne keto institucione do te pasqyronte emancipimin e nje shoqerie pluraliste te hapur dhe jodiskriminuese. Ne kete aspekt e nevojshme eshte marrja parasysh e deshirave dhe aspiratave te pakices dhe nga ana tjeter parimi i justifikimit numerik. Ne lidhje me kete parim dhe te drejtat e tjera Konventa thekson ndalimin e ndryshimit demografik te popullates minoritare me qellim kufizimin e te drejtave te pakices. Keto mund te jene shpronesime, redefinimi i kufinjve administrative dhe manipulim i rregjistrimit te popullates.

KULTURA

Veshjet tradicionale

Per sa i perket krijimtarise popullore sipas rrolit qe ka ne jeten e perditshme dhe rendesise qe i jep identitetit etnik dhe per vlerat estetike dhe figurative qe ka, zene vend te rendesishem edhe veshjet tradicionale popullore. Deri ne fillimin e shekullit te 20 veshjet tradicionale dalloheshin ne ato qytetare dhe ato fshatare. Veshjet qytetare u zhvilluan nen ndikimin e kultures turko-orientale, dhe me vone nen ndikimin europian. Veshjet fshatare ishin kryesisht produkt i punes me dore shtepiake dhe fshatare. Eksperiencen e kalonin brez pas brezi tek me te rinjte. Veshjet ishin zakonisht te nje ngjyre te bardhe, qumeshti dhe te zeze. Bazen e veshjeve te meshkujve dhe femrave e perbente kemisha e prej cohe ne formen e tunikes me menge, e zbukuruar zakonisht me fjongo leshi
Ne veshjet e femrave siper kemishes se gjate pjese qe nuk mungonin ishin dhe brezi i thurur prej leshi. Me te perhapurit kane qene “ zubun”, nje lloj xhamadani, si dhe fustani me menge, e stolisur me fjongo leshi dhe e aplikacione boje. Koken e vajzave e zbukuronte nje fest i kuq ne te cilin grate e martuara vendosnin te palosur ne menyra te ndryshme shamine me ngjyra te ndryshme. Tek meshkujt detyrimisht mbahej shalli i thurur i ngjyrave te ndryshme, ne koke festi i ceket me ngjyre te kuqe rreth se cilit ne dimer lidhej shalli i leshte.
Nga fundi i shekullit te 19 menyra tradicionale e veshjes i le vendin veshjes qytetare europiane.

Zakonet

Zakonet lidhen ngushte me festat e minoritetit, sic eshte ajo e Festes se Pagezimit. Gjithashtu Pjesetaret e minoritetit festojne festat fetare myslimane dhe ortodokse, Bajramin, Pashket, Krishtlindjet etj sipas perkatesise se tyre fetare. Rrallehere ndodh qe miqte te ftohen por kumbaret dhe te njohurit vizitojne njeri tjetri ne menyre reciproke. Festat ortodokse festoheshin me perpara edhe per 7 dite, ndersa tani per 3 dite. Prifti vjen zakonisht ne cdo feste fetare, ne prag te festes , dhe me te zotin e shtepise kryen ceremonite dhe zakonet, ndezin qirinjte, ndajne embelsiren e festes dhe me tamjan kalojne neper shtepi. Cohen shume gota per shendetin e te gjitheve. Por me te rendesishmet jane dy: per te zotin e shtepise dhe per lavdine e zotit dhe te shenjtorit.